Blogpost

Wie was er eerder de kip of het ei?

Gepubliceerd op
19 oktober 2015

Het blijft een eeuwige vraag: wat was er eerder, de kip of het ei. Voor de Nationale Wetenschapsagenda ging ik op zoek naar het aller-, aller-, alleroudste ei. Een korte weergave van het huiskamercollege dat ik gaf in Strijen.


Het blijft een eeuwige vraag: wat was er nu eigenlijk eerder: de kip of het ei. Dit eitje is trouwens van de bonte vliegenvanger (Foto’s: Stijn van Gils)
Het blijft een eeuwige vraag: wat was er nu eigenlijk eerder: de kip of het ei. Dit eitje is trouwens van de bonte vliegenvanger (Foto’s: Stijn van Gils)

Kippen zijn er in allerlei soorten en maten, maar dat is nog niets in vergelijking met het ei. Een ei is niets meer of minder dan een organisch omhulsel waar het embryo van een dier in zit. De variatie is eindeloos. Zo barst het op sommige bladeren van de vlindereitjes. Ze worden vooral op de onderkant van het blad gelegd, omdat vijanden ze dan minder snel vinden.

Eitjes van vlinders (zoals het groot koolwitje) worden vaak aan de onderkant van het blad gelegd.
Eitjes van vlinders (zoals het groot koolwitje) worden vaak aan de onderkant van het blad gelegd.

(Foto: Tibor Bukovinszky, BugsinthePicture.com).

Maar aaltjes leggen ook eitjes. Deze kleine wormpjes die ook wel nematoden worden genoemd, zwemmen door het water of in de bodem. In een handje grond kunnen zo 10.000 eitjes van nematoden zitten.

Ook nematoden leggen eitjes, zoals deze Mononchus truncatus die op andere nematoden jaagt. De eitjes zijn van het geslacht Heterakis
Ook nematoden leggen eitjes, zoals deze Mononchus truncatus die op andere nematoden jaagt. De eitjes zijn van het geslacht Heterakis

(foto links: Hanny van Megen, foto rechts: onbekend, beide van Wageningen University, Laboratorium voor Nematologie).

Zelfs in deze rupsen hier zijn eitjes gelegd, door sluipwespen. De larven daarvan eten de rups langzaam van binnenuit leeg. Je hebt trouwens ook sluipwespen die hun eitjes in rupseneitjes leggen, of in larven van andere sluipwespen.

Sluipwespen leggen hun eitjes in jonge rupsen van bijvoorbeeld het groot koolwitje (zoals de Cotesia glomerata) of zelfs in rupseneitjes. Zoals de superkleine Trichogramma brassicae.
Sluipwespen leggen hun eitjes in jonge rupsen van bijvoorbeeld het groot koolwitje (zoals de Cotesia glomerata) of zelfs in rupseneitjes. Zoals de superkleine Trichogramma brassicae.

(Foto’s: Hans Smid en Nina Fatouros, BugsinthePicture.com)

En de vraag is dus: wat was er eerder, de kip of het ei? Om die vraag te beantwoorden moet je eigenlijk eerst weten waar eieren en kippen vandaan komen. Daarvoor wil ik even helemaal terug naar de kern van al het leven: het DNA.

Je moet je voorstellen dat alle verschillende organismen informatie over zichzelf hebben opgeslagen. Die informatie, bijvoorbeeld hoe energie wordt opgenomen of hoe groot de staart is, is vastgelegd in elke cel en wel in het DNA. Elke keer wordt al die informatie gekopieerd. Maar soms niet helemaal letterlijk. Een stukje DNA wordt bijvoorbeeld op de verkeerde plek neergezet of verandert een beetje. Dat zorgt voor variatie.

Veel veranderingen veranderen eigenlijk helemaal niets, anderen zijn handig, weer anderen niet en sommige zijn soms handig. Organismen met de handige veranderingen zijn succesvoller en krijgen daardoor meer nakomelingen. Zo raken soorten steeds meer aangepast aan hun omgeving. Maar ondertussen verandert die omgeving ook de hele tijd, waardoor een vroegere aanpassing nu niet meer handig is of juist andersom. Veranderen blijft dus altijd nodig.

Op die manier zijn talloze, miljoenen, soorten ontstaan. Allemaal met andere strategieën om zo aan voedsel en veiligheid te komen. Meestal overleven de voorouders niet, soms wel. Volgens een schatting hebben we door al die evolutie alles bij elkaar zo’n 11 miljoen soorten gekregen, maar waarschijnlijk zijn het er nog veel meer omdat bacteriën niet zo goed in de modellen passen.

Ergens in al dit leven zijn dus ook eieren ontstaan. Maar waar? Het moment dat het eerste leven zo ongeveer begon was waarschijnlijk een kleine 4 miljard jaar geleden. De wereld begon toen met eencellige bacterie-achtige organismen. Ongeveer 600 miljoen jaar geleden ontstonden de eerste dieren. Allemaal ontstaan door evolutie van willekeurige veranderingen en selectie.

Wanneer welke soort is ontstaan, wordt achterhaald door fossielen te zoeken. Aan de hand van waar het fossiel precies gevonden is, kun je beredeneren hoe oud het ongeveer geweest is. Vervolgens kun je kijken hoeveel het DNA van toen overeenkomt met het DNA van nu en berekenen hoe snel de evolutie ongeveer gegaan is. Dit zijn erg moeilijke analyses en over de exacte uitkomst is vaak grote discussie. Het is daarom nog best lastig om te achterhalen welke dier als eerste begonnen is met het leggen van eieren, maar een indicatie kan ik wel geven.

Reptielachtige dinosauriërs legden al meer dan 300 miljoen jaar geleden eieren. Eitjes van aaltjes zijn waarschijnlijk nog veel ouder: aaltjes bestaan al 400 miljoen jaar en leggen waarschijnlijk ook al heel lang eieren. Insecten zijn nog ouder: meer dan 500 miljoen jaar. De oudste fossielen van insecteneieren zijn ongeveer 410 miljoen jaar oud.

Maar de oudste eierfossielen ooit gevonden (voor zover ik weet dan), zijn nog veel ouder: 635 miljoen jaar. De primitieve dieren in de dop van nog geen millimeter groot zijn gevonden door onderzoekers uit China en Amerika. Het is alleen onduidelijk wat ze precies zijn. De Chinees-Amerikaanse onderzoekers zeggen dieren, maar volgens Zweedse onderzoekers klopt daar niks van. Zij denken dat de vondst in China helemaal niet dierlijk was, maar van protisten: een groep van micro-organismen. De gevonden ‘embryo’s’ zouden ook helemaal geen embryo zijn, dus het omhulsel is volgens hen ook geen ei.

Kippen stammen af van het bankivahoen
Kippen stammen af van het bankivahoen

(Foto: "Gallus gallus -Kaziranga National Park, Assam, India-8" by Lip Kee Yap - originally posted to Flickr as Red Junglefowl (Gallus gallus) family. Licensed under CC BY-SA 2.0 via Wikimedia Commons )

Het blijft dus onduidelijk wat de leeftijd van het ei precies is, maar vast staat dat het miljoenen jaren zijn. De kip is daarmee absoluut kansloos. Die werd gedomesticeerd uit het Bankivahoen, slechts enkele duizenden jaren geleden.

Deze vraag werd gesteld door Martijn van Steenbergen voor de Nationale Wetenschapsagenda. In totaal werden bijna 12 duizend vragen gesteld. 8 daarvan kregen thuis bezoek van een wetenschapper.