Blogpost

Drinkwater verdelen in tijden van droogte

Gepubliceerd op
8 september 2020

Met het droge voorjaar en de hittegolf van augustus vers in het geheugen is water een spraakmakend onderwerp. Van zout zeewater en diep bronwater tot zwem-, riool- en drinkwater; alles komt in tijden van droogte wel op de een of andere manier aan bod.

Nu de herfst langzaam zijn intrede maakt lijkt het een geschikt moment om de ervaringen van afgelopen ja(a)r(en) in ogenschouw te nemen. In mijn geval vanuit het perspectief van de drinkwatersector; een bijzondere watergebruiker met een unieke taak binnen het watersysteem.

Watervoorraad

Voor meerdere jaren op rij heb ik vragen voorbij zien komen of de drinkwatervoorraden niet langzamerhand op raken. Dat we nog alleen noodzakelijk drinkwater mogen gebruiken en de kwaliteit van onze bronnen onder druk staan. Gelukkig is het allemaal nog niet dermate erg dat heel Nederland op rantsoen moet maar op de dagen van piekverbruik vragen we wel het uiterste en beginnen de eerste serieuze problemen zich voor te doen. En dat geldt zowel voor de drinkwaterinfrastructuur als het complete watersysteem waar de drinkwaterbronnen onderdeel van zijn. De effecten daarvan beperken zich niet alleen tot het bedrijf: ook klanten en stakeholders zullen hier meer van gaan merken.

Ontijzeringsinstallatie + waterbassin voor wateropslag. Proeftuin Grebbedijk 1976. Bron foto: WUR - Library, Special Collections
Ontijzeringsinstallatie + waterbassin voor wateropslag. Proeftuin Grebbedijk 1976. Bron foto: WUR - Library, Special Collections

Drinkwaterinfrastructuur

Om te beginnen bij de infrastructuur: dit zijn alle middelen die de drinkwaterbedrijven nodig hebben om het water bij de klant te krijgen. Denk hierbij aan de putten, zuiveringsinstallaties, reservoirs en leidingen. Samen goed voor miljarden euro's die decennialang gebruikt worden, en ook niet van de een-op-de-andere-dag verlegd, verzwaard of vervangen worden. Want alleen bij de aanleg kan tot op een bepaald niveau rekening gehouden worden met toekomstige groei, krimp en extremen. We moeten in de zomers dus roeien met de riemen die we hebben en dat kent zijn grenzen.

Drinkwatervoorziening

De drinkwatervoorziening is een spel van vraag en aanbod en in dat kader houden we het weerbericht goed in de gaten. Met name droge periodes zijn een goede voorspeller van piekverbruik, zeker wanneer regen uitblijft en men tuinen sproeit, zwembadjes vult en met de hogedrukreiniger aan de slag gaat. De grootste toename zit in het huishoudelijk gebruik en daarom wordt de oproep van drinkwaterbedrijven om duurzaam en bewust om te gaan met drinkwater tegenwoordig regelmatig en zo breed mogelijk verspreid. Dat is nodig want langdurig piekverbruik gaat gepaard met drukverlagingen, storingen en andere waterkwaliteit. Zaken die we met zijn allen niet willen.

Wat dat betreft zou iedereen er verstandig aan doen om gezamenlijk, maar binnen eigen huis en tuin, hier een bijdrage aan te leveren. Nu blijft het dikwijls nog bij een vrijblijvende (doch dringende) oproep maar is het de vraag of dat zo kan blijven. Verspillen we immers niet een hoogwaardig product voor laagwaardige toepassingen? Met name buitenshuis gebruik is naar mijn idee vaak onnodig en kan eenvoudig voorkomen of beperkt worden: het is een kwestie van accepteren en aanpassen. Dorre gazonnetjes, stoffige ramen en troebel zwemwater onder de vlag van bewust watergebruik. Wat mij betreft het nieuwe normaal, maar waarom?

Waterverdeelvraagstuk

Het water moet namelijk ergens vandaan komen. Tweederde van Nederland, en dan met name de wat hoger gelegen gebieden zijn afhankelijk van grondwater als bron voor het drinkwater. Voor alle bronnen geldt dat er op jaarbasis altijd meer water via regen aan de grondwatervoorraden wordt toegevoegd dan we voor onze drinkwaterbehoefte nodig hebben. Wanneer in het voorjaar en de zomer de regen uitblijft, en tegelijkertijd grondwater ook van onder wordt onttrokken voor drinkwater, ontstaat lokale verdroging.

Uit ervaring kijkt de directe omgeving naar de grootste gebruiker; in dit geval een drinkwaterwinning. Ondank het unieke belang van drinkwater is het geen vrijbrief voor verdroging. Idealiter wil je het voorkomen, maar waar het niet anders kan zul je moeten mitigeren en compenseren. Oftewel; water aanvoeren en schade vergoeden. Dat gebeurt overigens al op grote schaal maar ook hier is het de kunst om snel, flexibel en adequaat om te gaan met veranderingen.

Gezamelijke aanpak

Overigens dragen niet alleen drinkwaterwinningen bij aan verdroging. In zijn totaliteit gebruiken we in Nederland slechts enkele procenten van de jaarlijks (en duurzaam beschikbare) zoetwatervoorraad voor de drinkwatervoorziening. Dichter bij de winning neemt dat aandeel natuurlijk wel toe maar verdroging wordt echter ook veroorzaakt door andere ontwikkelingen. Denk aan afwaterende ingrepen in het watersysteem (om droge voeten te houden) of de toename van landbouwproductie en gewasopbrengst (voor groei is water nodig). Het wordt al snel lastig om ‘ieders’ aandeel aan de totale verdroging in beeld te brengen. Laat staan door te vertalen naar de uiteindelijke gevolgen.

Haspel Regenautomaat Kaskad. fa Smits, Veldhoven. Duiven 1976. Bron foto: WUR - Library, Special Collections
Haspel Regenautomaat Kaskad. fa Smits, Veldhoven. Duiven 1976. Bron foto: WUR - Library, Special Collections

Dit pleit des te meer voor een gezamenlijke aanpak. Iedere betrokkene heeft een aandeel en daarmee een verantwoordelijkheid. Dat maakt het vraagstuk van bewust en duurzaam watergebruik direct een maatschappelijk vraagstuk. Het is namelijk niet meer uit te leggen waarom iemands gazon groen is door de sproeier, en de velden erachter verpieteren vanwege een beregeningsverbod. Of industriële onttrekkingen stopgezet worden om vervolgens elders aan te sluiten op het drinkwaternet als commerciële kostenbesparing.

Leren van de geschiedenis

Hoewel we in Nederland al voldoende instrumenten hebben om met incidentele waterschaarste om te gaan (denk aan de verdringingsreeks) kunnen we nog een slag maken met het reguliere waterverdeelvraagstuk. De waterbeschikbaarheid staat onder druk en zonder een eenduidige verdeling wordt het gauw eenieder voor zijn eigen.

In zulke tijden vraag ik mij wel eens af hoe de situatie tijdens het recordjaar van 1976 was. Hoe heeft de watersector toentertijd gereageerd? Werd het als een eenmalig incident gezien of heeft men toen maatregelen ingesteld? Het kan ontzettend interessant zijn om dat stukje geschiedenis boven tafel te krijgen en te vergelijken met de situatie van afgelopen jaren. Het onderzoeken waard allicht!