foto  Shutterstock

Studenten zoeken binnen living labs oplossingen voor duurzame landbouw en waterbeheer

“Een living lab is een structuur”, legt lector Toine Smits uit. Een regionale structuur waarin onderwijs samenwerkt met bedrijfsleven, overheid en burgers aan maatschappelijke problematiek. Hij vertelt over opzet en kansen bij Hogeschool Van Hall Larenstein. En Ton Schüller, programmamanager bij Wellant Dordrecht, vertelt hoe de mbo-school deelneemt in watergerelateerde living labs.

“Het grote voordeel van living labs is dat ze een kader bieden”, zegt Toine Smits, hoogleraar Duurzaam waterbeheer bij Radboud Nijmegen en lector bij Hogeschool Van Hall Larenstein. “Het zijn niet zomaar losse projectjes waarvoor je telkens opnieuw mensen bij elkaar moet zoeken en financiering moet regelen.” Twaalf lectoren van de hogeschool zijn betrokken bij de opzet van die structuur voor living labs.

‘Kansen in de echte wereld’

Zij hebben bij Van Hall Larenstein zes living labs onderscheiden op basis van landschapstypen. Zoals het deltagebied in Zeeland, het rivierengebied van Oost-Nederland en het veenweidegebied in het noordoosten van het land. “Ieder met hun eigen problematiek”, zegt Smits. In de ene regio veroorzaakt droogte bodemdaling, in een andere is overstromingsgevaar, in een derde regio botst recreatie met landbouw en natuur en een andere regio wil op weg naar duurzame bedrijfsvoering.

Oplossingen bedenken gebeurt in een samenwerking van vier partijen: bedrijfsleven, onderwijs, overheid en burgers, de zogenaamde quadruple helix. En ook sociaal ondernemers, bevestigt Smits. Dat wil zeggen, ondernemers die niet zozeer gericht zijn op inkomsten, maar vooral op maatschappelijke betekenis. Zoals een coöperatie die kleine boeren steunt.

Toine Smits, foto Ton van den Born
Toine Smits, foto Ton van den Born

“Bij keuzes die we maken voor onderzoek binnen de lectoraten en de living labs die daarop aansluiten, zijn steeds de principes van de circulaire economie leidend.” Dat wil zeggen dat je nadenkt over oplossingen voor bijvoorbeeld waterbeheer zonder nadelige effecten op de omgeving en met recycling van grondstoffen en regeneratie van natuurlijke systemen. Dat kan bijvoorbeeld in kringlooplandbouw of klimaatneutrale voedselproductie.

90 Projectideeën

“We zijn redelijk succesvol geweest in de twee jaar dat het nu loopt”, zegt Smits. “Zo heeft het consortium Fjildlab Noordoost-Fryslân nu 9,5 miljoen euro in de pot voor de ontwikkeling van circulaire landbouw. Daar gaan mbo-, hbo- en wo-studenten samenwerken op thema’s die Friese boeren zelf aandragen.” Er zijn al zeker 90 projectideeën verzameld. Hoe kun je bijvoorbeeld streekproducten vermarkten, zijn er ook andere teelten mogelijk en hoe kun je burgers en boeren betrekken bij plaatsing van zonnepanelen en kleine windmolens? Studentengroepjes onderzoeken dit in overleg met partners in de regio en doen suggesties.

“Living labs bieden hbo-studenten een real life setting, de echte wereld”, vertelt Smits. “Als ze daarin mee kunnen doen en discussiëren, snappen ze hoe andere partijen er tegenaan kijken. Vanuit overheid, belangengroepen en organisaties, maar ook vanuit andere disciplines.”

Bovendien is het een veilige leeromgeving waarin je mag falen, vervolgt hij. “Ja, dat betekent dat je bij partners aan verwachtingsmanagement moet doen. ‘Beste mensen, die studenten zijn geen goedkope arbeidskrachten. Ze zitten er niet alleen voor jullie, maar vooral ook voor zichzelf. Jullie investeren zo in de toekomst van de regio en in professionals die het daar straks moeten overnemen.’ Studenten leren dat problemen meerdere kanten hebben, meerdere perspectieven, en dat het belangrijk is om je rekenschap te geven van gevolgen van je beslissingen nu op de wereld straks.”

“Als je nu gaat studeren, kom je als hbo’er welke studie je ook kiest, geheid de living-labaanpak tegen.” Smits vertelt over de nieuwe master River Delta Development. Dat is een samenwerking van drie hogescholen: naast Van Hall Larenstein, Zuyd en Rotterdam. Studenten doen delen van die studie op verschillende plekken in living-labachtige settings.

Wellant Dordrecht

Ook het mbo neemt deel aan living labs. Zoals Wellant Dordrecht, waar Ton Schüller programmamanager is. Hij kijkt met partners (overheid, bedrijfsleven, belangengroepen) wat de studenten kunnen bijdragen en met welke deelvragen zij aan de slag kunnen gaan.

Ton Schüller, foto  Ton van den Born
Ton Schüller, foto Ton van den Born

Zo is de gemeente Dordrecht in samenwerking met het waterschap en de provincie een living lab voor klimaatadaptatie gestart. “De vraag bij de gemeente was echter: hoe komen we bij de burgers terecht? Wellant - wij leiden immers ook klimaatmedewerkers op binnen het groene domein - is gevraagd om die brug te slaan.”

De school in een regio waar veel speelt op watergebied (wateropslag, bodemdaling, biodiversiteit) werkt verder mee in de RIF Waterroute, samen met waterschap en bedrijfsleven. Ook in die living-labopzet kunnen studenten aan de slag.

Het is handig om bij bestaande initiatieven aan te sluiten, zegt Schüller. Bijvoorbeeld een project over duurzaamheid in de bouw of de herinrichting van een recreatiegebied in de Alblasserwaard. “Studenten leren er hoe je kunt samenwerken en hoe het eraan toegaat in de echte wereld. Ze lopen tegen politieke belangen aan die de besluitvorming bepalen.” Ze voelen zich vaak ook heel betrokken, zegt hij. “Niet zelden stijgen ze in zo’n project dan uit boven hun niveau.”

Schüller legt uit hoe je bepaalt welke studenten kunnen deelnemen. “Zodra je weet waar studenten aan kunnen werken, kijk je wie daarvoor in aanmerking komt. Dat hangt af van wat ze nog hebben openstaan in hun portfolio. Wat willen ze nog leren? Waarmee kunnen ze hun opleiding verrijken? Wat levert deelname aan een project hen op? Zodra ze dan met de opdrachtgevers aan het werk zijn, trekken wij ons terug.” Ja, erkent hij, “het kan dan ook minder goed gaan en frustratie opleveren. Dan vang je ze op en probeer je in reflectiegesprekken te kijken wat er beter kan.”

Maar er overheerst voldoening. Bij een eindpresentatie van Wellant-studenten die een deelvraag binnen de living lab hadden behandeld, zeiden afgestudeerde hbo’ers volgens Schüller: “wat goed, zoiets hadden wij moeten hebben in onze opleiding!”

(Een uitgebreid artikel over de living-labanpak bij Wellant Dordrecht stond in Vakblad Profiel, december 2019.)


Tekst: Ton van de Born,

Foto's: Ton van den Born en Shutterstock